Multidisciplinaire studie naar het kerkgebouw

“Kerkgebouwen zijn verankerd in ons collectieve geheugen”

In elk dorp en elke stad staan kerkgebouwen. Ze zijn vaak niet alleen plaatsen van samenkomst, maar ook markante punten met een enorme zeggingskracht, ook voor niet-kerkgangers. De bouwkundigen Kees Doevendans en Gertjan van der Harst stelden er een bundel over samen: Het kerkgebouw in het postindustriële landschap.

Het boek is een initiatief van de Werkgroep Kerkbouw, inrichting en restauratie van de Protestantse Kerk in Nederland. Beide redacteuren zijn lid van de werkgroep, die onder andere adviseert over herinrichting en restauratie van kerkgebouwen, en streeft naar deskundigheidsbevordering. In dat streven past deze bundel, waarin achttien bijdragen zijn opgenomen over tal van facetten van het fenomeen kerkgebouw. “Tot nu toe werd de discussie over kerkgebouwen vooral gevoerd vanuit de invalshoeken van gemeenteopbouw en liturgie”, zegt Doevendans, die als universitair hoofddocent is verbonden aan de Technische Universiteit Eindhoven. “Met deze publicatie willen we de discussie in een bredere context plaatsen. Daarom staan er ook bijdragen in over geschiedenis, architectuur, stedenbouw en topografie.” Volgens Van der Harst, bouwkundige bij de gemeente Delft, is het boek daardoor “een multidisciplinaire studie geworden, op de snijlijn van theologie, historie, architectuur en sociale wetenschappen”.

De redacteuren trekken geen eenduidige conclusies, daarvoor zijn de bijdragen te divers. Wel signaleren ze verschillende trends, zoals de problematiek rond herinrichting als gevolg van teruglopend kerkbezoek, en de eigendomsoverdracht van monumenten aan de burgerlijke gemeente. Van der Harst: “Die kwesties zijn al langer bekend, maar worden steeds nijpender. Een andere trend is dat kerkelijke gemeenten zich steeds minder bewust lijken van het bredere kader waarin hun gebouw staat. Veel kerken weten nauwelijks hoe sterk ze zijn geworteld in de samenleving en welke rijkdom ze vertegenwoordigen, ook voor niet-kerkgangers. Kerken hebben een enorme zeggingskracht en zijn verankerd in het collectieve geheugen van de samenleving. Dat besef moet vooral onder protestanten nog groeien. Zij zijn sterk op het woord gericht. Kunst, dus ook kerkbouw en haar verband met de samenleving, wordt nogal eens verwaarloosd."

Eeuwenoude elementen

Het geringe besef van de waarde van kerken, ziet Van der Harst vooral bij gebouwen uit de periode 1945-1970, een onderwerp waarover hij zelf een bijdrage voor de bundel schreef. “De aandacht voor de jonge bouwkunst neemt weliswaar toe, maar mensen zijn zelden trots op een moderne kerk. Toch kunnen zulke gebouwen hun eigen betekenis hebben.” Zo kunnen ook in moderne kerken eeuwenoude elementen doorklinken, zoals een dwarsopstelling, een dominante kansel en een bankenopstelling langs de zijwand. Van der Harst: “Als je mensen daarop wijst, gaan ze hun eigen gebouw meteen meer waarderen.”

In Van der Harsts bijdrage komen verschillende Gelderse kerken aan bod, zoals de hervormde dorpskerk in Halle, de gereformeerde Vredenbergkerk in Oosterbeek, de gereformeerde Jachtlaankerk in Apeldoorn en de eveneens gereformeerde Maranathakerk in Nijmegen. Typerend is volgens Van der Harst vooral de grote variatie in liturgische uitgangspunten, typen en stijlen van zulke naoorlogse gebouwen. “Die diversiteit is onder andere een gevolg van veranderende theorievorming binnen de Nederlands-hervormde kerk en van intensieve architectuurdiscussies over kerkbouw, vooral tussen modernisten en traditionalisten.”

Doevendans heeft zich met historicus Richard Stolzenburg gebogen over de stedenbouwkundige rol die kerkgebouwen na de oorlog zijn gaan spelen. De kerkorde van de Nederlands-hervormde kerk was lange tijd gebaseerd op de wijkgedachte. Volgens dit stedenbouwkundig model werden steden geleed naar wijken en buurten. Doel daarvan was om door overzichtelijkheid de gemeenschapszin van de inwoners te versterken. Zo ontstonden de wijkkerk en de wijkgemeente. In de praktijk bleek echter dat binding aan de gemeenschap zich niet geografisch liet bepalen. Doevendans: “Door onder andere secularisatie en samenvoeging van verschillende wijken, is die wijkgedachte niet actueel meer. De kerk zou daarom moeten afstappen van het idee dat de stad een samenhangend geheel is van wijken en buurten.”

Maaiveld

Een opmerkelijke bijdrage is die van Oya Atalay Franck over symboliek in architectuur. Zij legt aan de hand van het Jüdisches Museum in Berlijn uit welke middelen de architect heeft gebruikt om de Shoah al uit het gebouw zelf te kunnen aflezen. Ook kerken hebben voor veel mensen een symboolfunctie, zegt Van der Harst. “Die functie kan echter snel verschuiven. Vanaf de jaren zestig zie je dat hoge kerktorens voor veel mensen symbool staan voor de macht van en onderdrukking door de kerk.” Eenzelfde discussie speelt nu bij hoge minaretten van moskeeën. Kerkgebouwen zijn door de jaren heen minder opzichtig geworden en meer geïntegreerd in de samenleving. Van der Harst: “Die trend wordt nu minder, mensen staan toleranter tegenover kerkgebouwen of waarderen die zelfs weer. Maar nog steeds hebben kerken de neiging om onder het maaiveld te blijven.”  

De werkgroep Kerkbouw is inmiddels bezig met een nieuw initiatief: een lijst van kerkgebouwen met een monumentale of cultuurhistorische waarde. Van der Harst: “Het zal daarbij niet per definitie om bestaande monumenten gaan. We zullen een eigen lijst maken op basis van bijvoorbeeld liturgische en architectonische criteria.” Doevendans: ”Het zal interessant zijn om de juiste criteria te vinden. Het leuke van zo’n lijst is bovendien dat we daarmee een discussie op gang kunnen brengen tussen kerk en maatschappij over de waarde van de kerkgebouwen.”

---

Kees Doevendans en Gertjan van der Harst [red.]: Het kerkgebouw in het postindustriële landschap / The church in the post-industrial landscape. Boekencentrum, 2004. ISBN: 90 239 1524 0

Verschenen in december 2004 in: Venster (Stichting Oude Gelderse kerken)