Boek over Mozart in de Lage Landen

Wonderkind op Hollandse bodem

"Laat ik u één ding verzekeren: we gaan niet naar Holland", schreef Leopold Mozart op 28 mei 1764. De vader van de negenjarige Wolfgang Amadeus was toen al bijna een jaar met zijn vrouw en twee wonderkinderen op reis. De Mozarts trokken aanvankelijk door Belgie, Frankrijk en Engeland, maar belandden in 1765 ook in Nederland, waar ze ruim een half jaar verbleven. Musicoloog Jos van der Zanden schreef er het boek Mozart in de Lage Landen over.

Voor een componist met ambitie was reizen in het Europa van de achttiende eeuw verplichte kost. Door de sterk gedifferentieerde muziekbeoefening en het gebrek aan culturele eenheid tussen de vorstenhoven was het voor een kunstenaar moeilijk om meer dan lokale bekendheid te verwerven. Wie bij wilde blijven, moest continu voeling houden met de trends in belangrijke culturele centra als Parijs, Londen en Wenen. Dus zat er niets anders op dan veel te reizen. Voor Mozart betekende het dat hij van de 13.907 dagen van zijn korte leven 3.720 dagen onderweg was.

Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791) leidde een turbulent leven. Op zijn vijfde gaf het muzikale wonderkind zijn eerste concerten en als zesjarige maakte hij zijn eerste compositie. Hoewel hij tijdens zijn leven grote successen boekte als componist, had hij door zijn extravagante levensstijl permanent geldzorgen. Bovendien was hij zeer vatbaar voor ziektes. Twee van zijn vier zonen overleden al na enkele weken. Wolfgang zelf werd de laatste jaren van zijn leven achtervolgd door wanen en depressies. Toen hij op 35-jarige leeftijd overleed, was er geen geld voor een fatsoenlijke begrafenis. Het stoffelijk overschot werd bijgezet in een armengraf op de begraafplaats St. Marx te Wenen. De plaats van het graf is nog steeds niet exact bekend.

'Reusachtige ezels'

Van der Zanden beschrijft in zijn boek uitsluitend de reizen die Wolfgang als kind door Frankrijk, Belgie, Engeland en Nederland maakte, samen met vader Leopold, moeder Maria Anna en zijn oudere zus Nannerl, een briljant klavierspeelster. De beide wonderkinderen geven in ruim zestig steden concerten. Zulke concerten waren niet alleen bedoeld om nuttige contacten met andere componisten te leggen, maar ook om geld in het laatje te brengen. De toegangsprijzen zijn aanzienlijk, zo blijkt uit een bericht in de 's-Gravenhaegse Vrijdagse Courant van 27 september 1765: "… Ieder Billet voor een Persoon is 3 Guldens, en voor een Heer en Dame f. 5,50. De Entree-Billetten worden uytgegeven bij den Heer Mozart, Logeerende op den Hoek van den Burgwal ..."

In Nederland verbleven de Mozarts onder andere in Den Haag, Amsterdam, Haarlem en Utrecht. In de Domstad overnacht de familie in hotel Plaets Royal aan de Minrebroederstraat op de plek waar nu de Willibrorduskerk staat. Wolfgang geeft op 21 april 1766 een concert in zaal 't Vreeburg. Omdat concerten in Utrecht regelmatig uit de hand lopen, wordt er bij de deur een stadsbode, zeg maar uitsmijter, geposteerd. Zijn opdracht is het om "niemand dan fatsoenlijke lieden in te laaten" en "den grooten toeloop van gemeen volk te verminderen". Leopold is weinig complimenteus over de musici die Wolfgang in Utrecht begeleiden en noemt hen "reusachtige ezels". Veel langer dan een week zullen de Mozarts niet in Utrecht zijn geweest, want op 29 april zijn ze alweer in Antwerpen.

Varkens

Musicoloog Jos van der Zanden (1954), die al eerder boeken schreef over Schubert en Beethoven, heeft voor Mozart in de Lage Landen onder andere geput uit de bijna veertig brieven die vader Leopold Mozart schreef. De meeste daarvan zijn gericht aan de rijke Salzburgse specerijenhandelaar Johann Lorenz Hagenauer, de belangrijkste financier van de reis. Daarnaast gebruikt Van der Zanden persoonlijke notities van Leopold, archiefstukken en mededelingen uit kranten.

De auteur heeft een vlot geschreven en zeer lezenswaardig boekje afgeleverd. Hij geeft een interessant beeld van de belevenissen van de Mozarts: van de slechte wegen tot de rompslomp rond het voortdurend verversen van de paarden, en van erbarmelijke herbergen - in een Luiks logement draven de varkens tijdens de maaltijd tussen de gasten door - tot de ziektes van Wolfgang en Nannerl. De laatste zweefde door een ernstige griep enige tijd op het randje van de dood. Mede door deze tegenslagen duurt de reis van de Mozarts veel langer dan gepland.

Lijfarts

Terwijl Leopold zich via zijn brieven als de echte hoofdpersoon van het boek ontpopt, is een belangrijke bijrol weggelegd voor prinses Caroline van Nassau-Weilburg, de zus van Willem V. Zij was het die er bij Leopold - via een Hollandse gezant in Londen - op aandrong naar ons land te komen. En tijdens de ernstige ziekte van Nannerl en Wolfgang liet de prinses haar lijfarts, Thomas Schwenke, bijstand verlenen.

Het boek is rijkelijk geïllustreerd met zwart-wit afbeeldingen van de Mozarts en de plaatsen die ze op hun reis hebben aangedaan. Bovendien bevat het boek een cd met de werken die Wolfgang tijdens zijn verblijf in de Lage Landen heeft gecomponeerd. Wellicht ten overvloede geeft de auteur in zijn voorwoord aan dat het boekje ook zeer geschikt is als handleiding bij een reis langs Mozartherinneringen. Mozart in de Lage Landen is een aanrader voor ieder die zich wil verdiepen in de bezoeken die 'het wonder dat God in Salzburg geboren liet worden' aan onze contreien bracht.

Jos van der Zanden: Wolfgang Amadeus Mozart in de Lage Landen (Amsterdam, Pimento Publishers). Prijs 17,90 euro. ISBN 90 499 0011 9

Verschenen in februari 2006 in: Biblio-zine (Provinciale Bibliotheek Centrale Utrecht)

Terug naar de publicaties