Specialist kerkverlichting Hendrik Jan Vermeulen:

'Ik probeer een stukje open hemel te creëren'

Licht is zijn passie. Licht kan emoties opwekken en mensen tot bezinning brengen. Maar licht moet ook functioneel zijn. Hendrik Jan Vermeulen is gespecialiseerd in het ontwerpen en uitvoeren van verlichtingsplannen voor kerken. Sinds hij in 2000 zijn eigen bedrijf oprichtte, heeft hij al meer dan 25 kerken van advies gediend.

Hij is opgeleid als slager en werkte onder andere als filiaalhouder in Leiden en Leidschendam. 'Maar na verloop van tijd kwamen de muren op me af, ik wilde naar buiten toe.' In 1982 kon Vermeulen aan de slag als vertegenwoordiger van energiebesparende verlichting, namens het Duitse bedrijf Ginfas Technika. 'In die tijd waren er veel nieuwe ontwikkelingen, bijvoorbeeld rond tl- en hogedrukverlichting.' Hij volgde verschillende opleidingen, onder andere op het gebied van projectverlichting en design van decoratieve verlichting.

Aanvankelijk richtte Vermeulen zich met zijn lichtadviezen op de versbranche. Later specialiseerde hij zich in het adviseren van hotels als Huis ter Duin, Hotel Oranje en alle Inntel-vestigingen. Via installateurs kwam er een enkele keer een verzoek om verlichtingsadviezen van een kerk. 'Ik ben zelf gelovig dus de stap naar kerken was niet zo groot. Bovendien houd ik van mooie gebouwen en vind ik het prettig om met mensen te werken.'

Vanaf 2000 werkt Vermeulen onder de naam Vermeulen Lichtarchitectuur voor zichzelf. Sindsdien heeft hij lichtadviezen gegeven aan ruim 25 kerken, waaronder de St. Martinuskerk in Beek, de St. Antoniuskerk in De Vecht, de Calixtuskerk in Groenlo en het gebouw van de baptistengemeente in Doetinchem. 'De meeste kerken komen met specifieke vragen over verlichting. Ik wil dan weten wat mensen bij hun kerk voelen en wat ze er mee willen? Vrijwel overal zie je dat mensen een hechte band hebben met hun kerk: ze zijn er gedoopt, getrouwd, hebben er hun ouders begraven. Ik ga altijd ter plekke kijken en ben nogal visueel ingesteld: als ik een kerk zie en de wensen van het bestuur hoor, krijg ik al snel ideeën.'

Spiegeltjes

De meeste verlichtingsvragen betreffen het liturgisch centrum van de kerk, maar volgens Vermeulen is een integrale aanpak noodzakelijk. 'Zodra je één deel van de kerk beter verlicht, worden andere delen, zoals zijbeuken of kapellen, voor het oog juist donkerder. Daardoor verstoor je de balans en maak je een kerk kapot.'

De meeste kerken kampen volgens Vermeulen met een groot verlichtingsprobleem. 'Kerken zijn vaak enorm hoog en daardoor moeilijk te verlichten. Reflectoren op standaardarmaturen geven een verblindend licht.' Daarnaast is de verlichting in veel kerkgebouwen verouderd. 'Dan hangen er gloeilampen van 200 of zelfs 300 watt die enorm veel stroom verbruiken. Hangen zulke lampen niet aan het plafond, maar een paar meter lager, dan gaat dat bovendien ten koste van de esthetiek van het gebouw.'

Vermeulen heeft inmiddels zijn eigen stijl ontwikkeld. Standaardarmaturen gebruikt hij vrijwel niet, de meeste lampen laat hij door een Oostenrijks bedrijf maken. Verder gebruikt de Achterhoekse verlichtingsconsulent regelmatig een techniek die hij Retrovision Lighting System noemt en die ideaal is voor hoge ruimten als kerken. Door licht via spiegeltjes te laten reflecteren, ontstaat een indirecte lichtbron die niet verblindt en weinig schaduw produceert. Het resultaat is een lichtbeleving die vrijwel gelijk is aan daglicht. Daarnaast werkt Vermeulen graag met veel schakelgroepen. 'Acht armaturen verdeel ik bijvoorbeeld in groepjes van twee. Dat is niet makkelijk voor een installateur, maar zorgt wel voor veel flexibiliteit in het gebruik.'

Juweeltje

Ook aan de monumentale St. Janskerk in Zutphen heeft Vermeulen lichtadviezen gegeven. De kerk, waarvan het oudste deel uit de dertiende eeuw dateert, was eind jaren zeventig hard aan restauratie toe. Omdat het inhuren van gespecialiseerde bureaus te duur bleek, besloot de kerk in 1977 om de regie van de restauratie zelf in handen te nemen. Het werd een megaproject dat meer dan een kwart eeuw in beslag zou nemen en pas in 2004 werd afgerond. Via architect Paul van Vliet, die de restauratie leidde en zelf eind jaren zeventig een lichtplan ontwierp, kwam de kerk in aanraking met Vermeulen.

Hij heeft een lichtplan gemaakt voor de entree en het priesterkoor. Bij de entree heeft Vermeulen de lichttechniek ontworpen voor twee staande smeedijzeren lampen van de hand van architect Paul van Vliet. 'Doordat de lichtbron half is verzonken in de reflector heb je ook op tien of twintig meter hoogte een hoge lichtopbrengst zonder dat er scherpe schaduwen ontstaan.' In het gewelf boven het priesterkoor hangen vier gasontladingslampen van elk zeventig watt. 'Zulke lampen hebben een goede kleurweergave, lange levensduur en laag energieverbruik. Door de reflectoren wordt het licht goed verspreid zonder dat het verblindt.'

Wim Laurensse, die vanaf het begin betrokken was bij de restauratie, is zeer tevreden over de huidige verlichting. 'Vóór de restauratie was de kerk een grauwe, sombere ruimte waarin bij wijze van spreken spotjes van de Gamma hingen. Nu is het een juweeltje met heldere verlichting.' Het is tekenend dat bruidsparen vroeger altijd uitweken naar de vlakbij gelegen Elisabethkapel. Laurensse: 'Nu komen ze zelfs van buiten Zutphen naar onze kerk omdat ze hier zulke mooie foto’s kunnen maken.'

Licht speelt volgens Laurensse een belangrijke rol bij de sfeer van de liturgie. 'Als we hier tijdens de advent het getijdengebed zingen, is het buiten donker. Als we dan alleen de lichten boven het altaar aandoen, geeft dat zo’n verstilde sfeer. Maar tijdens de hoogfeesten kunnen we alle knoppen opendraaien en een echte feestsfeer creëren.” Vermeulen: “Ik ben zelf ook erg onder de indruk. Het gebouw is prachtig verlicht terwijl je bijna geen lampen ziet hangen. Vanuit mijn eigen geloofsbeleving probeer ik met verlichting een stukje open hemel te creëren zodat God optisch gezien niet ver weg is. Dat is hier prachtig gelukt.”

Verschenen in mei 2005 in: Venster (Stichting Oude Gelderse Kerken)

Terug naar de publicaties